> Behalve de studies van Léon Marquet vormen de publicaties van archeoloog en historicus Henri Gratia de tweede belangrijke inspiratiebron voor de ontwerpers van de Via Arduinna. De man publiceerde onder andere in het in 2008 ter ziele gegane tijdschrift 'Ardenne-Info' in 1999 een reeks interessante artikels over de Arduina-cultus. Natuurgodin Arduina was voor de Kelten die in de dicht beboste Ardennen woonden van groot belang, ze heerste over het woud en de jacht. Arduina’s equivalent in het Romeinse voorchristelijke godenspectrum was de godin Diana.
> Gratia stelt dus dat lang voor er pelgrims naar de christelijke bedevaartsoorden pelgrimeerden er al vele eeuwen eerder een traditie van pelgrimeren door de Ardennen moet zijn geweest, maar dan naar het heiligdom van Arduina, gelegen op berg die nu Mont-Saint-Walfroy heet (ten zuiden van Villers-devant-Orval). Gratia gaat zelfs zo ver om te stellen dat delen van de Romeinse wegen door de Ardennen en de Gaume (zoals de weg van Trier naar Reims) in feite een opwaardering waren van een oude Keltische pelgrimweg. Er was volgens hem een weg die als een slingerende graat over de Ardense en Gaumse hoogten liep, richting heiligdom van Arduina. Gratia komt met meer opvallende vaststellingen: Zo ligt de berg van Arduina precies halverwege Trier en Reims, de plek is dus niet zomaar lukraak gekozen. Er lijken mij echter weinig harde bewijzen te zijn dat er ooit sprake was van een belangrijke toevloed naar de menhir van Arduina vanuit de Ardennen. Hier en daar zijn nog vage sporen merkbaar zoals ondermeer een inscriptie die je kan bekijken in de gevel van de kerk van Amberloup (Saint-Ode).

> Gebaseerd op historische sporen en theorieën zal in stukken en over vele jaren verspreid een pad tot ontwikkeling komen dat Luik en Aken over 400 verticale kilometers zal verbinden met Vitry-le-François waar op de moderne Santiagoroute 'GR 654' wordt aangesloten naar Vézelay en Santiago de Compostela. Met de realisatie van dit project wordt een erg aantrekkelijke aanlooproute naar het verre Santiago de Compostela tot stand gebracht. Een pelgrimsweg die zich richt tot stappers van België en de buurlanden, Polen, het Balticum en Scandinavië. Momenteel is enkel een traject van een schamele 20 kilometer van deze doorlopende route gemarkeerd en voorzien van een topografische kaart. Daarbij werd ook al meteen een variant traject van 25 km uitgewerkt (zie kaart links). Gegidst door markering en padbeschrijving helemaal over Via Arduinna naar Santiago de Compostela stappen is op dit moment nog toekomstmuziek: Het gerealiseerde deel vormt immers nu enkel een geïsoleerd parcours, tenzij je via GR-paden of een eigen uitgewerkte wandelroute dit deel integreert in je tocht naar Santiago. Wel is het perfect mogelijk om een rondwandeling van 2 dagen te maken, waarbij je het hoofdtraject combineert met het iets langere variante traject.

> In 1991 publiceerde de Waalse schrijver/historicus Léon Marquet een studie over de oude bedevaartswegen door de Ardennen, met biezondere aandacht voor sporen van Santiagopelgrimages. ‘Voies de pèlerins et chemins de Saint-Jacques de Compostelle à travers l’Ardenne’ was het boek getiteld, waarbij ondermeer een traject wordt besproken waarop de huidige Via Arduinna is gebaseerd.
> In 1993 werd bij de restauratie van de voorgevel van de Sint-Rochus kapelkerk van het Semoisdorpje Martué een bas-reliëf ontdekt in het fronton. Het was duidelijk een afbeelding van Sint-Jacob de Meerdere. Een biezondere afbeelding, Sint-Jacob, gezeten op een paard, trekt met zwaard en vaandel ten strijde tegen de Moren die het middeleeuwse Spanje bezetten. Zo’n afbeelding van Sint-Jacob als ‘morendoder’ (Santiago Matamoros) is hier in België eerder uitzonderlijk. Meestal wordt Sint-Jacob immers voorgesteld als de vredige apostel of in pelgrimhabijt. (meer info hierover in de etappebeschrijving via Martué).

> De ontdekking van deze afbeelding werd enthousiast onthaald door enkele inwoners van Martué en omstreken: Een stukje puzzel dat perfect paste in één van de oude pelgrimroutes dwars door de Ardennen die Léon Marquet 2 jaren eerder in zijn boek had voorgesteld. Leden van de vzw ‘Défense de la Semois’ (= 'Verdediging van de Semois'), een belangenvereniging rond kleinschalige ecologische en recreatieve projecten in ‘Le Beau Canton’ (regio Florenville – Chiny) en rond de rivier

> Opvallend is dat er bij de ‘reconstructie’ van dit Santiagopad van de veronderstelling wordt uitgegaan, dat deze weg NIET is ontstaan in de middeleeuwen, toen vooral vanaf de 11de eeuw de tocht naar Santiago een grote populariteit bereikte, maar dat er al in de voorchristelijke periode een gestage stroom van pelgrims door de regio moet hebben gelopen. Doel was in die tijd natuurlijk niet het graf van de heilige Jacobus in Compostela of andere christelijke pelgrimsoorden, maar de berg en menhir van de godin van de Ardennen, Arduina.

Semois in het bijzonder, nam het idee ter harte om een route te ontwerpen, gebaseerd op sporen van oude pelgrimwegen. Binnen ‘Défense de la Semois’ werd speciaal voor de pelgrimroute een werkgroep opgericht onder de naam ‘Le Chemin des Pèlerins’ (=’De weg van de pelgrims’).

Ten aanval!
Martué: Afbeelding van Sint-Jacob als de Morendoder: Fier gezeten op een witte schimmel en met een strijdvaardige blik trekt hij ten strijde tegen de Moren, gewapend met zwaard in de éne hand en vaandel met Sint-Jacobsschelpmotief in de andere.
Het dorpje Martué is gegroeid rond een 'wed' in de Semois, een doorwaadbare oversteekplaats, en vormde al voor de middeleeuwen een strategische plaats voor reizigers en pelgrims.

> Mont-Saint-Walfroy ligt net over de Belgische grens, in de buurt van Carignan en wordt een etappeplaats in het traject van de nieuwe pelgrimsroute. Op de berg staat nu een modern ogend kerkgebouw (1957). Ook plaatsen die worden gerelateerd met de pelgrimstocht naar Arduina en later Saint-Walfroy zullen worden opgenomen in de nieuwe ‘Via Arduinna’: Malmédy, Amberloup, Remagne horen daar ondermeer bij.
> Geen menhir meer ter ere van Arduina maar de godin gaf wel haar naam aan de ‘Ardennen’. De oorsprong van de naam Arduina zelf is nog steeds stof voor discussie. Er zijn in feite ook niet echt afbeeldingen van Arduina bekend, voor sommigen aanleiding om te stellen dat de theorieën rond de Arduina cultus fantasie zijn. Over Arduina een ‘eigen waarheid’ verkondigen ga ik niet wagen, laat ons stellen dat de mist rond Arduina perfect past in de mystiek en mysteries van de donkere, kille Ardennen.
> De naam 'Via Arduinna' is geen herneming van een oude benaming, maar is wel erg goed gekozen: In de naam van het pad herkennen we zowel de naam van de godin als het gebied waar de route voor het grootste deel doortrekt, de Ardennen. De latinisering geeft het pad ook een universeel karakter en past perfect in het Europese concept om de pan-Europese Santiagopaden met een Latijnse naam te dopen. Voor onze franstalige vrienden kreeg de route een verduidelijkende subtitel mee: ‘Le Chemin des pèlerins de la déesse Arduinna /
Le Chemin des pèlerins à Saint-Jacques de Compostelle’.

Dit kleine bronzen beeldje bevindt zich sinds 1885 in het Franse museum van Nationale Oudheden te Saint-Germain-en-Laye. Lang werd gedacht dat het de godin Arduina voorstelde, in amazonezit op een everzwijn. Waarschijnlijk gaat het echter om een beeldje uit de Romeinse periode waarbij de godin op het everzwijn niet Arduina maar Diana is. Afbeeldingen van Arduina zijn tot dusver niet bekend.

Kaart van de huidige prov Luxemburg waarop Gratia aanduidt hoe na de christianisering van Arduina's berg, Mt-St-Walfroy centraal bleef voor pelgrimage.
De nieuwe 'Via Arduinna' volgt vrij precies de ruggegraatlijn die de weg vormt tussen Malmédy (bij de noordelijke Ardennengrens) en St-Walfroy. Het stippellijntraject via Pin is volgens Gratia het oorspronkelijke traject.
De meer oostelijke en minder directe lijn naar St-Walfroy werd later door de pelgrims gevolgd. De reden voor deze omweg was het feit dat vanaf de 5de eeuw de adellijke jachtgronden van het domein gelegen te Moyen-Izel niet langer mochten worden verstoord door passerende pelgrims.
De zwarte bolletjes duiden kapellen en kerken aan waar Sint-Maarten werd vereerd, Ze behoorden volgens Gratia tot een soort 'relaisstations' waar de pelgrim soelaas kon vinden op zijn tocht naar St. Walfroy. Dit 'netwerk' zou al zijn ontstaan kort na de dood van St.-Walfroy rond het jaar 600. (Kaart Info-Ardenne)

> Conform de Waalse wetgeving rond padmarkering werd van Suxy via Moyen tot Orval een traject gemarkeerd. Bovendien werd ook al meteen een variante weg gemarkeerd tussen deze 2 plaatsen, waarbij ook Martué, het historische Chiny en oud wegenknooppunt Chamleux werden opgenomen. Sommige korte delen, van zowel de hoofdroute als het variante traject, kregen nogmaals korte variante trajecten om ook MTB’ers en ruiters toe te laten de route te volgen. Er werd een topografische fiche met routebeschrijving gepubliceerd en gratis verspreid.
> Alles was klaar om de route officieel in te wandelen op 10/11 september 2005 ter gelegenheid van Erfgoeddag. Op 10 september werd vanuit Suxy zuidwaarts gewandeld, op 11 september vanuit Villers-devant-Orval noordwaarts. Een 200 wandelaars en ruiters namen hieraan deel.

> Arduinna of Arduina? Geschreven met 1 N of 2 N'en? De naam van de godin wordt in principe met 1 N geschreven. In Latijnse inscripties wordt haar naam met dubbele N geschreven. Gezien de Latijnse naam van het wandelpad wandelen we over de 'Via Arduinna'.

Kerk Amberloup: Romeinse inscriptie 'Curia Ardvenn(ae)'

> De kerstenaar van de grensstreek rond 'Le Beau Canton', Saint-Walfroy (Sint-Walfried), volgeling van Sint-Maarten, liet eind 6de eeuw de sporen van Arduinaverering op haar heilige berg uitwissen, bouwde er zijn kluizenaarswoning en verkondigde op de oude aanbiddingplaats van Arduina met luide stem de ‘nieuwe christelijke waarheid’.
> De berg werd later ‘herdoopt’ naar Saint-Walfroy, en er werd lustig verder gepelgrimeerd, ditmaal naar het christelijke bedevaartsoord (ter ere van Saint-Walfroy) … en dat is nog steeds zo 14 eeuwen later, zij het zeer lokaal. Van de bewuste menhir van Arduina is al lang geen spoor meer te bekennen. Volgens Gratia liet Walfroy, kort nadat hij de berg innam, de reuzenmenhir in stukjes kappen.

> Gebaseerd op de informatie van Marquet en Gratia werd op kaart een traject uitgetekend. Inspiratie voor de concrete uitwerking van het eerste routedeel werd gevonden in het project rond de TransSemoisienne van zusterorganisatie ‘Contrat du Semois/Semoy’. Ook voor de Via Arduinna worden immers paden en wegen uitgezocht die toegankelijk en berijdbaar zijn voor zowel wandelaars, MTB, ruiters als paardenkarren. Financiering van het project gebeurde net zoals voor de TransSemoisienne voor een groot deel uit de geldpot van de Europese en gewestelijke fondsen Leader+ en Interreg III. Er werd een bedrag toegekend van 11.250 €. Met wat extra geld van andere sponsors en steun van enkele lokale partners was dat voldoende voor vzw ‘Défense de la Semois’ om een eerste deel van de route ook op het terrein te realiseren.

> Momenteel is slechts een stuk van 20 km gemarkeerd met een eigen bewegwijzering tussen Suxy en Orval. Meteen is er ook al een variant traject van 25 km gecreëerd zodat je de Via Arduinna op dit moment gewoon als rondwandeling van 45 km kan afleggen. Het is een mooi traject op de rand van Ardennen en Gaume met een aantal boeiende plaatsen die worden gepasseerd.

> Het concept van de hele hoofdroute is dat ze zo direkt mogelijk moet lopen over aangename paden van Luik en/of Aken, via Saint –Walfroy. Die direkte weg krijgt voorrang op gekronkel om nog mooiere paadjes op te zoeken.
> Ondertussen is het ook bij de vzw 'Défense de la Semois' gaan dagen dat je zo'n lang traject niet enkel met een lokale groep kan realiseren, onderhouden en ondersteunen. Naar de toekomst toe zouden de initiatiefnemers de route graag inkaderen als een GR-tocht, met ‘GR-achtige markering’ en een lichte toets die de lange route wat onderscheid als 'Via Arduinna', zoals schelpen of een gelijkaardig merkteken dat af en toe kan worden gebruikt. De reden om voor de GR-aanpak te kiezen, is vooral ook omdat het onderhoud van GR-routes ook over langere tijd verzekerd wordt en dat S.G.R. (de Waalse GR-vereniging) een organisatie is die over het hele Waalse territorium aktieve medewerkers heeft.
> De vraag is maar of SGR zal meestappen in het Via Arduinna-project. De Waalse wandelorganisatie voor lange afstand stelde immers nog pas in 2007 een vernieuwde GR14 Ardennen voor (zie kaart links), traject dat nogal parallel door de Ardennen loopt. Is het dan niet beter om Via Arduinna over GR 14 te laten lopen?

> Een medewerker van Via Arduinna antwoordde hierop dat ze niet gewonnen zijn voor de creatie van een pad dat niet is gebaseerd op pelgrimtraditie en dat dan achteraf ingepast wordt in het pelgrimsnet als een 'historisch pad naar Santiago de Compostela', zoals dat bij nogal wat paden is gebeurd (vb de aaneenrijging van bestaande oude GR-trajecten om een GR654 te maken). Dat is een beetje de wereld op zijn kop. Bovendien wordt nogmaals benadrukt dat de route een redelijk direkt zuidelijk verloop moet hebben. (Bvb een lange kronkel door het woud van St-Hubert zoals GR14 doet past hier niet in). Met de Via Arduinna is wél een echt pelgrimpad in wording volgens hen.
> Contacten met S.G.R. zijn er vooralsnog enkel op provinciaal niveau geweest, het wordt afwachten hoe vanuit de kern van S.G.R. zal worden gereageerd. Er is wel belangstelling getoond vanuit GTA-Maison de la Randonnée, gevestigd op de route zelf! (Saint-Ode). Hier vormt het obstakel dat het niet de bedoeling is van de Via Arduinna een commercieel produkt te maken.
> Het volgende stuk Via Arduinna waarop men zich wil concentreren voor openstelling is het deel Villers d/t Orval – Avioth – Saint-Walfroy, men hoopt dit nog in te wandelen in 2008. Grensoverschrijdend dus, maar met de Fransen loopt het contact op dit moment vrij slecht. Het zit zo: Al dadelijk aan de B-Fr grens komt de Via Arduinna door een grensgebied van 3 Franse departementen, wat volgens de initiatiefnemers de zaken erg compliceert.

> Het ontwerp van deze wandelroute is een mooi initiatief. Hoewel de middeleeuwse pelgrim naar Santiago de Compostela bij voorkeur ROND de Ardennen wandelde en daarvoor in de eerste plaats de voorkeur gaf om door de Maasvallei te lopen via Luik, Namen en Givet, is de creatie van deze route zeker een aanwinst. Het thema van de oude Keltische weg, dwars door het land van de mystieke godin Arduina, spreekt tot de verbeelding en vormt het decor van een mooi wandeltraject. Belangen van de 21ste eeuwse pelgrim zijn anders dan die van de voorchristelijke of middeleeuwse pelgrim: Waar deze laatste vooral de veiligheid zocht van grote wegen, abdijen en steden, zonder al te veel obstakels in het reliëf, lopen de huidige pelgrims bij voorkeur graag over kleine rustige paden in een groene omgeving, weg van de drukte. De manier waarop verplaatsingen op wegen gebeuren is ook niet meer te vergelijken met de toestand van 100 jaar geleden, laat staan eeuwen geleden.
> De weg door de Maasvallei, Via Mosana, sluit historisch misschien nauwer aan bij de pelgrimtraditie, ook hier zien we echter dat het huidige gemarkeerde traject van Via Mosana soms verplicht is sterk af te wijken van de originele route omdat weinig wandelaars geïnteresseerd zijn in uren wandelen over de drukke asfaltstroken die nu over de oude paden liggen. In die zin is de Via Arduinna een prachtig alternatief, Ardense natuur gelinkt met historisch verantwoorde plaatsen.
> De hoofdroute loopt vrij direkt zuidelijk, wat een goede zaak is: Als je helemaal naar Santiago wandelt wil je door België ongetwijfeld wat ‘avanceren’, Santiago de Compostela is immers nog meer dan 2 maanden wandelen verwijderd. De wandelaar of pelgrim heeft dan nog de keuze om de variante trajecten te volgen die uitgebouwd zijn rond historische plaatsen, zoals Saint-Hubert of Mouzon.
> Hoewel het Via Arduinnaproject mits een sterke profilering en inkleding zeker een succes kan worden is het de vraag of er niet meer spoed achter de realisatie van het hele traject moet worden gezet. Via Arduinna als wandelkeuze bereikt pas zijn doelgroep van pelgrimerende wandelaars als het hele traject van Luik / Aken / Malmédy tot Châlons-en-Champagne / Vitry - en- Perthois duidelijk gemarkeerd en beschreven is, niet enkel maar een geïsoleerd stukje. Aan de huidige snelheid zal het dus nog flink wat jaren duren vooraleer de verbinding ook effectief is gerealiseerd.
> Letterlijk nog een lange weg te gaan dus, want eigenlijk zijn er nog maar 20 km hoofdtraject gerealiseerd + 25 km variant traject. Uiteindelijk moeten het meer dan 400 km worden. We wensen de initiatiefnemers veel moed en doorzetting, het is een mooi en doordacht project. We gingen alvast het reeds op het terrein uitgewerkte deel eens wandelen, zie hiervoor op de volgende pagina’s.

> Update sep 10: Een verlenging zuidelijk van Montmedy (Frankrijk)is in april 2010 gerealiseerd. Het betreft een traject van 40 km dat als volgt loopt: Remoiville * Juvigny-sur-Loison * Bron van St. Dagobert * Lion-d/t-Dun * Milly-s/-Branon * Dun-s/-Meuse * Mont d/t-Sassey. Markering met Sint-Jacobsschelpen. Het volgt tevens een deeltraject van regionaal GR-pad 'Chemin de Saint-Dagobert' (geel-rode strepen).

Dit is een uitsnede van de Europese kaart met hoofd- en secundaire wegen naar Santiago de Compostela, zoals uitgetekend in de jaren '80 door het Centre Européen d'Etudes Compostellanes' van René de la Coste-Messelière, de man die mede de rage van 'moderne pelgrimstochten' naar Santiago op gang bracht sinds die jaren '80. We herkennen er ondermeer de Niederstrasse op, momenteel ruwweg gevolgd door GR 128 Vlaanderenroute. Voor Wallonië zien we mooi hoe de Ardense ruggen als hindernis worden omzeild,door noordelijk van de Ardennen door de Maasvallei te lopen (de huidige Via Mosana) of een minder belangrijke weg ten zuiden via de Ardennen te volgen (via Bastogne, Aarlen en Verdun. In oranje tekenden we het geplande traject van Via Arduinna dwars door de Ardennen.

Slaagt men er in een goede medewerking met de 3 departementen tot stand te brengen voor dit volgende stuk Via Arduinna dan ligt ook de weg open om de route vlot door te trekken naar Vitry-le-François, waar aangesloten wordt op GR654 naar Vézelay, aangezien de Via Arduinna door dezelfde 3 departementen loopt tot Vitry.
> Noordelijk zijn er plannen voor toenadering met de Duitsers, maar eigenlijk staat men nog nergens.
> Uiteraard speelt hier ook de Europese subsidiëring van grensprojecten mee. Voor de financiering van de uitwerking op het terrein is opnieuw een aanvraag voor Europese steun hangende.
> Verder wil men zich bij de organisatiestructuur van de Via Arduinna beperkten in partners, waarbij vooral wandelorganisaties en Santiagoverenigingen de voorkeur krijgen. Nog breder bekeken zoekt men voor de Via Arduinna Europese erkenning als culturele weg, deel uitmakend van Santiagoroutes die, vertrekkend vanuit Denemarken en Polen, naar Santiago lopen. Vzw 'Défense de la Semois' hoopt dat hun Via Arduinna dus op termijn onderdeel zal uitmaken van deze grote Santiagoroutes.
> De uitgave van een topografische gids over de Via Arduinna ligt niet onmiddellijk in het verschiet, maar is voor de verre toekomst. Men wil voorlopig verder werken met het huidige systeem van topofiches per nieuw opengesteld traject.

> We verkenden alvast enkele historische plaatsen die liggen langs Via Arduinna in wording!