> Door de beschrijving in het gidsje is E4 gemakkelijk te volgen tot even na het dorp Kissos. Daarna volgt een steile klim naar een kam op 1000 meter. Er is aanvankelijk niet echt een pad en het is dus wat zoeken. Soms zijn er groene of rode stippen of geel/zwarte pijlen. Veel lentebloemen hier. Eens op de kam ben ik kompleet verkeerd gelopen. Uiteindelijk liep ik op kompas verder. Niet zo makkelijk door prikkelige struiken, afsluitingen en kleiachtige drijfgrond waar ik inzakte. Toch in Gerakari terecht gekomen. Na het dorp Elenes ben ik weer vreselijk verkeerd gelopen en op kompas lopen was hier moeilijk door stekelig gewas en afsluitingen. Vol met schrammen toch in Amari geraakt. Verder volgt E4 een oud pad dat helemaal overgroeid is door prikkelig gewas en enkele malen ingestort is door winterwater. Het is wat duwen door hoog struikgewas. Na deze dag zat ik vol schrammen. Mijn tent prikte ik naast een kapel in de buurt van Lambiotes.

Spili – Lambiotes

> Mede door het mooie weer was het erg aangenaam wandelen door vriendelijke valleien met bont gekleurde lenteflora. Outdoorhandbuch volgt hier niet de E4 zoals ingetekend op de kaart van Harms Verlag. De wandeling verliep dus langs de dorpen Kali Sikea en Agios Ioannis. Een makkelijke etappe over nogal wat asfalt door een aantal dorpen met winkels en met als eindbestemming een aangenaam bergdorp, Spili met alle voorzieningen. Ik sliep in hotel Kostas. De kamers hier zijn een weinig geslaagde poging om luxeaccommodatie uit te stralen. Het valt binnenin nogal donker uit. De prijs (€15) was wel correct. Er zijn betere kamers elders in het dorp. Het restaurant op het gelijkvloers was beter en de bediening is vriendelijk. Attractie in het centrum van Spili zijn de bronnen met zuiver bergwater dat lekker fris smaakt.

Velonado – Spili

> Weer lichtjes hoger naar 950 meter. In Kallikrates is wel een café maar het was gesloten en ook hier is weinig leven. Vanaf hier volgt het pad verder de hoofdasfaltweg (met gemotoriseerd verkeer à rato van 2 voertuigen per uur) over oneindige kronkels naar beneden in de vallei van Asigonia op 250 meter hoogte. Er is een winkel hier en enkele cafés. E4 volgt vanaf nu een rivier die afgezoomd is met schaduwrijke platanen. In Argiroupouli kan je één van de forelresto’s proberen. Het is wandelen door een uitbundige natuur na Argiroupouli. Zowat een uur na het dorpje Kato Poros loopt het pad dood op een kraalvormige afsluiting voor vee. Ik vond geen pijlen meer hier. Er zat niets anders op dan op kompas verder lopen over karstige rotsen en door stekelig gewas. Volg de aanwijzingen in Outdoorhandbuch. Na wat zoeken en verkeerd lopen kwam ik op een kam met uitzicht op het dorpje Velonado. Tijdens de afdaling af en toe problemen om over afsluitingen te geraken. Het waterrijke dorpje had nogal last van aardverschuivingen door de afgelopen winterregen. Er is een kafeneion. Een km na Velonado heb ik de tent opgezet langs de weg.

Asfendos – Velonado

> De auteurs van Outdoorhandbuch namen hier de hoofdasfaltweg naar Kommitades. Op de kaart van Harms Verlag staat echter een heel ander traject ingetekend. De grote weg naar Kommitades is niet interessant om te wandelen en wellicht erg heet bij zonnig weer.

> In Kommitades de E4 (die doorloopt langs de kust) verlaten om via de zgn Imbroskloof naar de alpiene variante van E4 te wandelen. In Kommitades zijn talloze cafés en resto’s voor de vermoeide Imbroskloofwandelaars. Deze kloof staat bij toeristen op nummer 2 in de Kretenzische hitlijst van kloofwandelingen, na Samaria. De bedding is droog en de stijging is erg geleidelijk, meestal over dikke keien. Je klimt van 170 naar 780 meter, een prettige wandeling door de soms erg smalle kloof. In het dorpje Imbros zijn enkele cafés.

> Het verdere verloop van E4 is makkelijk, over asfalt en beton met weinig verkeer. Je klimt zo naar 1120 meter in uitlopers van het Lefka Origebergte. Asfendos ligt op 750 meter en is doods in de lente. Er zijn geen voorzieningen. Ik zette mijn tent op aan het andere eind van het dorp. De temperatuur was hier behoorlijk laag.

> Het eerste stuk is een populaire wandeling waar je zeker niet alleen wandelt. Vele wandelaars combineren dit stuk als dagwandeling met bootvervoer tussen Loutro en Chora Sfakion. Onderweg is er prima zwemmogelijkheid aan het mooie Sweet Water Beach, waar ook een café open is ’s zomers. Het pad is enkele malen smal en langs een steile afgrond. Het laatste stukje loopt over asfalt naar Chora Sfakion. In Chora Sfakion koop je best eten in voor anderhalve dag.

Loutro – Chora Sfakion – Imbroskloof – Asfendos

> Loutro is een goeie basis om enkele wandelingen in de buurt te maken. De supermarkt was open. ’s Avonds was er één restaurant open waar zowel de vissers als 15 toeristen zich rond de stoof schaarden. Accommodatiemogelijkheden genoeg. Ik betaalde € 15 voor een kamer achter de supermarkt.

> Vanuit Loutro heb ik een dagwandeling gemaakt door de Aradhenakloof en terug via Anapolis. Deze kloof is vrij indrukwekkend. Rode stippen begeleiden je door de moeilijkere stukken. Op een plek in de kloof is een hoge hindernis in de vorm van een enorm rotsblok. Vroeger moest je hier met koorden omhoog klauteren. Enkele jaren geleden werd er een ijzeren ladder van 10 meter geplaatst. Nieuw echter is een uit de rotsen gekapt pad dat je over een paar 100 meter rond de hindernis leidt. De bedding van de kloof was droog. De wandeling door de kloof van de Aradhena is een echte aanrader en beschreven in veel gidsen.

> Daarna volgt een goed maar schaduwloos pad dat enkele uren later uitkomt aan de ingang van de Aradhenakloof. Als je de kloof wil bezoeken kan je hier eventueel eten en overnachten (hotel/resto was nog dicht in april). Onmiddellijk na de ingang tot de kloof volgt een ander wat moeilijk stuk wandelpad van een 200 meter tot je verder in Fenix komt waar een paar hotels en tavernes zijn. Nog een helling over en je bent in mooi Loutro. Dit dorpje is enkel bereikbaar te voet of per boot en is een ideale plek om even uit te blazen van al de wandelinspanningen.

> Het gaat flink omhoog door maquis over een amper te onderscheiden pad, maar E4 -palen om de 200 meter leiden je naar ongeveer 450 meter hoogte. Het verdere verloop van E4 is overwegend dalend en (schaduwrijk) door dennenbos. Bij het naderen van Agia Roumeli moet je nog enkele moeilijke stukken langs een ravijn overwinnen. Een jaar of 15 geleden waren hier maar een drietal huizen, nu is er een (eerder karakterloos) dorp verschenen. Alles draait hier uiteraard rond de honderden toeristen die de Samariakloof uitspuwt vanaf mei.

Domata – Agia Roumeli -Aradhena- Loutro

> Vanaf hier volg ik het Outdoorhandbuch “Trans-Kreta E4”. Deze dagwandeling is meestal schaduwloos en loopt langs de kust, met zwemmogelijkheid (daarvoor was het in april nog te fris). Het pad klimt naar 250 meter op een plateau, waarna het wat zoeken is. Aan de ruïnes van de oude stad Lissos is het heerlijk rustig. Je kunt hier ook baden. Wat volgt is een mooi stukje . Eerst een korte klim naar een plateau, dan een afdaling in een smalle kloof. Na wat klauteren over rotsen in de bedding kom je uit aan zee vlakbij Sougia.

> Er werd me in Sougia een kamer aangeboden voor €10, maar ik verkoos te kamperen op het strand, wat hier wordt gedoogd, wel aan de oostelijke kant van het strand. Er zijn verscheidene douches op het strand (!) en enkele groepjes bomen voor schaduwplekken. Eén restaurant was open begin april, restaurant Lybikon. Lekker eten hier en bediening in het Vlaams door een Griek, Kostas die zijn jeugd doorbracht in Limburg. Nog meer Vlaams in één van de winkels die wordt gerund door een Nederlandse vrouw. Tot maart is Sougia met slechts 20 overwinteraars zo goed als doods. Dit dorp is een ideale plek voor een dagje strand, terrasjes en vooral rust. Het is ook een goeie uitvalsbasis om een dagwandeling door de Irinikloof te maken in combinatie met busvervoer.

> De rotsen aan de oostkant van Sougia zijn te steil voor een pad. E4 klimt dus achter die rotsen omhoog om dan weer korter bij de zee te komen. Een mooie en aanvankelijk gemakkelijke wandeling met weinig hoogteverschillen. Na 2 uren klimt het pad door bos naar een ruïne van een Turks-Venetiaanse versterking op 300 meter. Onderweg is er een bronnetje met fris water, niet te missen want de bron ligt letterlijk op het pad. Na de ruïne (met mooie uitzichten) volgt een redelijk steile afdaling over een lange puinkegel. Zo kom je aan het uiteinde van de Tripitikloof terecht. Er zijn daar een paar verlaten vissershuisjes. Het daarop volgende stuk van de E4 is werkelijk spectaculair. Je moet je hier tussen dikke rotsblokken worstelen zo kort bij het water dat je af en toe een verfrissende douche krijgt van opspattende golven. De rotsen hier hebben ongelooflijke vormen en kleuren. Wat verder is het Segoniastrand. Hier kan je eventueel je tent prikken.

> Ik liep nog wat verder door naar het volgende strand, Domata. Tussen deze 2 stranden ligt dus dat beruchte moeilijke stuk. Eens veilig in Domata zocht ik een kampeerplek op het strand. Het grootste deel van dit strand aan een turkooizen Lybische Zee is afgelijnd door een steile steenwand. Om het gevaar op vallend gesteente te vermijden heb ik de tent recht gezet aan de oostkant van het strand. Er was geen enkel teken van menselijk leven hier.

> Eerder in dit verslag heb ik al gewaarschuwd voor de gevaren op dit traject. Er zijn geen dorpen of voorzieningen onderweg. Mogelijk kan je van Sougia tot Agia Roumeli in één dag gaan, voor zij die geen tent meesleuren. Het vraagt dan wel een erg vroege start, uithouding,een goede conditie en een niet verslappende concentratie op de moeilijkere stukken. Tijdens de warmste maanden kan je ook zonder tent op de stranden overnachten.

Paleochora – Sougia

> Het is een gevarieerde wandeling met weinig schaduw, eerst door een gebied met grote rotsblokken, dan een bebost duinengebied en uiteindelijk door maquisachtige vegetatie afgewisseld met meer grote rotsblokken en een keienstrandje. Na een korte klim over een schiereiland kom je aan de andere kant in Agia Kiriaki. Vanaf nu is er weer meer leven onderweg, veroorzaakt door de economische activiteit van tomatenkweek in serres.

> De verdere wandeling naar Paleochora is oninteressant over asfalt met nogal wat verkeer. Je komt onderweg wel winkels, resto’s en cafés tegen. Paleochora is een levendig dorp met alle voorzieningen (ook in april). Ik overnachtte in een adresje uit Lonely Planet genaamd Homestay Anonymous (€ 13). Rustig en proper.

> F1 loopt verder over pistes en paden tot hij net voor Elafonisi op de asfaltweg en dus de E4 uitkomt. De stranden van Elafonisi worden tot de mooiste van Kreta gerekend. Er is hier een camping, 2 kleine hotelletjes, een café, resto en een winkel. Begin april was alles nog dicht en er was geen menselijk leven te bespeuren. Wandel langs de kust over de campinggrond en snel komt de eerste geelzwarte paal in zicht. Deze palen leiden je de volgende km verder, samen met geelzwarte pijlen.

Moni Chrissokalitissas – Paleochora

> Het eerste deel van deze F1-wandeling is erg prettig, door de Tsikhlianakloof waardoor een riviertje loopt. Dit stuk is omgekeerd beschreven in Rother Wanderführer West-Kreta. Uiteindelijk kom je uit in de buurt van Sirikari. Blijf hier in de buurt van het riviertje dat je verder volgt over asfalt. Hier en daar is een blauw en rood punt van F1 geschilderd. Na enkele km asfalt gaat de weg over in een piste, waarbij je enkele veeafsluitingen doormoet.Op de kaart van Harms Verlag staat deze piste als een rechte lijn ingetekend. In werkelijkheid kronkelt ze vreselijk, vooral nadat je een droge rivierbedding over bent.

> De piste werkt zich omhoog naar een zadel op 850 meter. Ik had hier guur weer met mist en een temperatuur van net boven 0. Eens over deze pas volgen meer veeafsluitingen, de afdaling is prettiger en schaduwrijk. Uiteindelijk kom je in een bocht van de asfaltweg nabij Kambos.

> Ik volgde hier niet E4 maar wel het alternatieve pad F1; Ik zag geen F1 bewegwijzering en liep hier vooral op de kaart. Een korte wandeling door onophoudelijke regen. Ik ging schuilen in een kapelletje net voor de toegang tot de Tsikhlianakloof. Uiteindelijk bleef ik ook in dat kapelletje overnachten.

Kissamo Kastelli - Polyrinia

Polyrinia – Moni Chrissokalitissas

> Hier loop je naar links . F1 loopt hier samen met E4 door het dorpje Kambos. Er zijn enkele kafeneions en overnachtingsmogelijkheden, maar buiten 1 café bleek alles nog dicht in deze periode. Na Kambos daalt de asfaltweg en verlaat F1 weer E4 door in een scherpe bocht rechts een piste te nemen. Het is over deze nogal overgroeide piste flink afdalen naar de kust. Even voor de kust lijkt het pad dood te lopen. Richt je hier op de 3 vissershuisjes kort bij de zee. Eens het strand bereikt kan je verder lopen langs de kust.

> Na enkele km kom je door een dorp dat niet op de kaart van Harms Verlag staat maar waar oa wel een café is. De F1 tekens zijn hier vrij goed. Nog een stuk verder is het klooster van Moni Chrissokalitissas. Cafés hier. F1 loopt hier tussen de asfaltweg en de zee over pistes en is niet ingetekend op de kaart van Harms Verlag. Ook de tekens zijn hier vaak afwezig. Als je er niet uit geraakt kan je gewoon de asfaltweg nemen (E4) die niet druk is. Even na Moni Chrissokalitissas zocht ik een kampeerplek en zo kwam ik aan de zee uit op een wonderlijke kreek, die een habititat bleek van oa blauwe reigers. Hoewel kamperen hier in feite verboden is kon ik niet aan de verleiding van het kleine zandstrand weerstaan om er er mijn tentje op te prikken.

Sougia –Strand Domata

> Begin april vond ik toch al een café en winkel open. Wellicht zijn er ook al overnachtingsmogelijkheden dan. Ook de bootverbinding Agia Roumeli – Loutro- Chora Sfakion is al aktief. Aangezien het nog maar 1 uur ’s middags was besloot ik verder door te wandelen naar Loutro. Het riviertje dat uit de Samariakloof komt stond erg hoog. Enkele mannen in een 4X4 zetten me over. De wandeling die volgt loopt langs het strand tot het kerkje Agios Pavlos (restaurant in de buurt nog gesloten in april), waarna het pad iets hoger verder de kust volgt.

> Het is niet de bedoeling om hier een roadbook of een herhaling van het Outdoorgidsje te schrijven. Wat volgt is wat aanvullende info , wat sfeerbeelden en praktische info. Over het eerste deel dat ik liep langs F1 geef ik wat meer detailinfo omdat er geen beschrijving van bestaat. Het is moeilijk om de trajecten uit te drukken in afstanden door het geaccidenteerde karakter van het landschap. Regelmatig liep ik ook verkeerd, waardoor een dagtraject uitdrukken in wandeltijd ook nogal sterk kan verschillen met andere ervaringen.