Andenne
> Andenne is met zo'n 25.000 inwoners de belangrijkste gemeente langs de Maas tussen Huy en Namen. De stad Andenne zelf telt er daarvan zo'n 9000 en ligt ten zuiden van de Maas. De verstedelijking spreidt zich echter over de Maas heen, aan de noordzijde van Andenne ligt het uitgestrekte Seilles, waar ondermeer het treinstation ligt.
> Historisch laat men de geschiedenis van Andenne meestal beginnen in 692, met de bouw van een klooster in opdracht van Sint-Begga (dochter van Pepijn van Landen). Andenne / Seilles moet wellicht al eeuwen langer een nederzetting van betekenis zijn geweest. Over de Maas lag in de Romeinse tijd immers al een brug. Daarover liep een secundaire heerweg (diverticulum) in N-Z richting. Die weg verbond mogelijk de kruising van heirwegen bij Taviet (langs GR 575) met de heirweg Bavay - Tongeren (ten noorden van de Maasvallei).
> Het klooster van Sint-Begga werd dus gebouwd op een vrij strategische plaats, daar waar de secundaire weg, die dit stuk Condroz ontsloot, de Maas over stak. We kunnen echter nog veel verder terug in de tijd gaan. Er zijn tal van bewijzen dat er al duizenden jaren bewoning is in en rond de

Maasvallei, met als bekendste voorbeeld de vondst van neanderthalerresten te Spy (GR 126). Ook tijdens deze etappe zullen we op sporen stoten die duizenden jaren oud zijn, zoals in Haillot (menhir) en St-Mort met zijn raadselachtige steen.
> Het klooster van Andenne wordt aanvankelijk bevolkt en geleid door religieuzen die uit de abdij van Nijvel afkomstig zijn (gesticht door haar zuster Gertrudis), zowel mannen als vrouwen. Sint-Begga liet ook sporen achter langs andere lange paden, zoals in Chèvremont (GR 573 en Tour de Chaudfontaine) en in het Franse Maasgebied te Mont-devant-Sassey (Chemin du Roi Dagobert). Eeuwenlang heeft het klooster een sterke invloed op het leven in Andenne, tot eind 18de eeuw het klooster wordt opgeheven in de nasleep van de Franse Revolutie. De huidige kerk met zijn fotogenieke toren werd opgetrokken rond 1770, in een periode van grote rijkdom van de kloosters overal.

> Een ander belangrijk nieuwsfeit uit de middeleeuwen is de uitbraak van de oorlog om een koe hier in Andenne rond 1272 (zie details op de voorstellingspagina). Over de eeuwen heen komt de stad door haar strategische ligging vaak in de vuurlijn van oorlogen en plunderingen. In 1914 gaan de Duitsers bijzonder triest te werk in Andenne. De Belgen hebben net daarvoor de brug over de Maas opgeblazen om de Duitse opmars te saboteren. De Duitsers wraken dat op de burgers van Andenne, honderden worden vermoord, huizen worden geplunderd en in brand gestoken. In 1940 wordt de (nieuwe) brug nogmaals opgeblazen door het Belgische leger.
> Te bezoeken in Andenne zijn uiteraard de kapittelkerk van Sinte-Begga en de kerkschat. Oude gebouwen omringen de kerk. Je vindt hier ook de bron van Sinte-Begga. De locatie van het klooster werd bepaald door de aanwezigheid van deze bron. 15 eeuwen later stroomt er nog steeds lekker fris water uit.

> Het hart van de stad Andenne ligt rond de 'Place des tilleuls' ('Lindenplaats') met het stadhuis uit eind 19de eeuw. Verder heeft Andenne nog een keramiekmuseum en een aantal oude fonteinen.

> Verderop lopen we een stuk over een asfaltweg, voorbij vijvers om dan te klimmen naar de monumentale vierkantshoeve Ferme de Grosse. We zijn hier op het grondgebied van het dorpje Coutisse.

> Deze eerste etappe over GR 575 heeft een leuke start. Vanuit Andenne klimmen we de Maasvallei uit over mooie oude paden. Langs de oude molengebouwen van Kévret stijgen we verder door struikgewas, bos en over grassige paden. Zo komen we voorbij een grote voormalige hoeve tot bij de merkwaardige kapel van St Mort. Vanaf hier passeren we over het plateau waar in 1272 de oorlog om de koe losbarstte. Vandaag liggen hier verspreid kleine gehuchten en dorpen: Haillot, Filée, Jallet, Libois en Evelette. Bij het kasteel van Doyon staat een prachtige oude linde bij een al even mooie natuurstenen kapel. Wat verder ligt het dorp Sorée, langs de N921, waar onze eerste etappe eindigt. Na deze startetappe heb je beslist zin voor meer GR 575.

> We nemen de weg door gehucht La Béole, daar rechts naar Doyon toe. Een klein gehucht, eigenlijk ontwikkeld rond een kasteeldomein.

> OK. Start in Andenne. Achter de kerk loopt GR 575 omhoog over een trappenpad. Kruising met de N921 (Andenne - Ciney). Nog wat hoger loopt ons mooi pad langs een strookje bos en tussen afsluitingen. Nogmaals de N921 kruisen op een plaats die Hautebise heet. Het volgende stuk loopt over mooie bospaden, waarlangs het bladerdak haast is dicht gegroeid als een charmille. Het oogt schitterend in herfstkleuren en in de mist die er al een hele morgen hangt. Iets dalen nu om in een valleitje langs de molen van Kévret te passeren.

Moulin de Kévret
> Berucht uit de verhalen van X1 (Regina Louf) als één van de locaties waar in de jaren '80 de beruchte 'roze balletten' plaats vonden. De molen, eeuwenlang een overslagmolen waar graan werd gemalen was in de jaren '80 en '90 immers getransformeerd in een nachtclub. De roze balletten waren een soort sexfuiven waarbij de deelnemers uit de criminele wereld zich al eens insmeerden met confituur, vandaar de naam? Het dossier werd gelinkt met dat van oa de Bende van Nijvel en Dutroux. Confituur kan je er ook vandaag nog krijgen maar dan op je boterham. Sinds de eeuwwisseling is de molen immers eigendom van een Gents koppel dat hier goedkope en eenvoudige overnachting aanbiedt in een schitterend kader.

Ferme de Grosse
> Het dorp Coutisse is zeer oud, gezien de mogelijk Latijnse oorsprong van de naam. 'Culticia' (gecultiveerd land) duidt er op dat hier wellicht al zeker 2000 jaar landbouwaktiviteit is. De geschiedenis van deze boerderij is zo oud dat ze verloren gaat in de tijd. In zijn huidige vorm van enorme vierkantshoeve is ze echter sterk herbouwd na de vernielingen tijdens WO I.

Ook het erf, omringd met gebouwen in kalksteen is indrukwekkend. De Ferme de Grosse is nu geen landbouwbedrijf meer.

Kapel St Mort
> Saint-Mort, letterlijk vertaald 'Sint-Dood'. Wel een erg vreemde naam. Achter deze kapel schuilt een merkwaardig verhaal. Ergens in de 6de eeuw beviel een vrouw van een doodgeboren kind. Met haar kind nog in de armen trok ze naar de kerk van Onze-Lieve-Vrouw-van-de-Wijngaard te Hoei om er Maria te aanbidden. Als bij wonder begon het kind plots te leven. Ze gaf het de naam 'Mort'. Op latere leeftijd zou Mort een kluizenaarsleven leiden, tot hij in 613 door struikrovers werd vermoord hier in het gehucht Devant-le-Bois te Haillot.
> Het verhaal vervolgt met de kanunnikessen van Andenne, onder leiding van Sint-Begga, die het lichaam van Mort willen laten overbrengen naar hun abdij. Het lijk wordt op een paardenkar geladen maar onderweg naar Andenne weigeren de paarden verder te gaan. Niks helpt tot men de paarden hun zin laat doen en ze verder stappen naar... Huy. Het moet de wil van God zijn geweest, volgens de legende, die wenste dat Mort zou worden begraven op de plek waar hij ooit tot leven kwam, de kerk van OLV-van-de-Wijngaard dus.

> Tot daar de legende die werd opgetekend door de Truiense monnik Gerard van Gingelom in 1466, toen hij hier met de mensen sprak en navraag deed over de eigenaardige heilige Saint-Mort. Nu rammelt de legende wat aan alle kanten want in het jaar waarin Saint-Mort stierf (613 zoals vermeld in de kapel) was Begga net geboren en van een klooster in Andenne was toen nog geen sprake. Wellicht bestond in Huy ook de kerk van OLV-van-de-Wijngaard toen nog niet.

> Een variant van dit verhaal situeert het bestaan van Mort enkele decennia later, in de periode waarin er al wel een klooster was in Andenne. Hij moet dan hebben geleefd op het einde van de 7de eeuw en dan klopt de datum in de kapel niet. Dan is er nog de verwarring met Saint-Mort en Saint-Maur. Die laatste is wel een bekende heilige. In Luik is zelfs een kapel die hem als patroon heeft. Saint-Maur zou hier een verbastering zijn van Saint-Mort maar zou het niet kunnen dat Saint-Mort een verbastering is van Saint-Maur?
> Feit is dat de cultus rond Saint-Mort erg lokaal is in het noordwestelijke deel van de Condroz. De fascinerende legende heeft er alvast voor gezorgd dat er de voorbije eeuwen een gestage toeloop van pelgrims was naar de afgelegen kapel hier. Er was zelfs een hotel bij de kapel. Die pelgrimstraditie is de laatste 100 jaar een stille dood gestorven. Het oord wordt nog weinig bezocht en de jaarlijkse processie heeft vandaag vooral een folkloristisch karakter. Saint-Mort werd aanbeden voor tand- en hoofdpijn en tegen een beroerte.

> Het loont de moeite de kapel even binnen te lopen. Onder het altaar en onder de tekst 'L'an 613 de ce lieu St Mort monta aux cieux' ('In het jaar 613 steeg St Mort naar de hemelen') merk je de top van een merkwaardigte steen. Volgens de overlevering is dit de steen die kluizenaar Saint-Mort als kussen en stoel heeft gediend. De meer waarschijnlijke herkomst is al even fascinerend: Het is mogelijk een keltische offersteen geweest. Sommige verklaringen hebben het zelfs over een meteoorsteen.
> Bij de opkomst van het christianisme in de 6de - 8ste eeuw werden symbolen van heidense verering vernietigd of begraven. Het pagangeloof moest plaatsmaken voor de nieuwe waarheden van die tijd en dat was het christelijk geloof. Niet altijd werden ze opgeruimd. De tradities die magische krachten aan zulke stenen

toedichtten, waren vaak zo diep geworteld dat men er 'als een soort compromis' een kapel of ander christelijk symbool bijplaatste of ze ahw een nieuwe functie gaf binnen het christelijk denkpatroon. Wellicht is dat ook hier gebeurd.
> Deze kapel is hier opgetrokken rond 1621, nadat de paus Saint-Mort heilig verklaarde. In september 1996 is de kapel helaas ten prooi gevallen aan dieven. Ze braken 's nachts in en namen niet enkel het retabel en een 17de eeuws beeld van Saint-Mort mee maar ook de 18de eeuwse eiken kapelbanken. De huidige banken zijn kopieën.

Menhir van Haillot
> Haillot is al vele jaren een interessant studieterrein voor archeologen. In de buurt van het dorp werd al in 1932 een merovingisch kerkhof met 17 graven uitgegraven. De vondsten hiervan (beenderen, grafornamenten) verhuisden naar het historisch museum in Brussel.
> In de jaren '00 van de 21ste eeuw zijn er verscheidene nieuwe opgravingen geweest, waarbij oa de fundamenten van een Galloromeinse villa werden bloot gelegd. De meest spectaculaire archeologische aktiviteit vond echter in 2007 plaats. De 'Pierre du Diable' (Duivelssteen) is een menhir die een onopvallend leven leidde. Slechts een stuk ervan stak boven de grond. Met het oog op toekomstige verkaveling van het terrein werd bij noodopgravingen de Pierre du Diable helemaal bloot gelegd.

> Wellicht heeft de Pierre du Diable enkele duizenden jaren recht gestaan, tot men hem begin 19de eeuw omgooide, omdat men de omgeving wou nivelleren voor de aanleg van een weg. Een aantal jaren later wou men dan helemaal van 'de lastpost' af. Men groef dus een grote put en sleepte de menhir van 4 à 4,5 ton puddingsteen (conglomeraatsteen) daarin.
> De archeologen slaagden er in 2007 ook in de oorspronkelijke locatie precies te bepalen, doordat men de put vond enkele meters verder. Door bodemonderzoek op die put kon men bepalen dat de steen er zowat 5000 jaar geleden is geplaatst. Dat is in lijn met andere megalithische monumenten, zoals in Wéris.

> De gemeente Ohey, waartoe Haillot behoort, was ervoor gewonnen om de steen terug op zijn oorspronkelijke plaats te zetten. Het leuke daaraan was dat de lokale bevolking bij dat evenement werd betrokken. Honderden belangstellenden kwamen er op af om op 23 september 2007 de menhir 20 meter te verplaatsen en met veel spierkracht op een traditionele wijze weer recht te trekken en precies te oriënteren zoals hij er duizenden jaren stond. Beelden.

Libois
> De 2 enorme hoeven hier (het lijken wel versterkte burchten) vormen een schitterend harmonisch architecturaal geheel. De kalkstenen gebouwen zijn grotendeels opgetrokken in de 17de eeuw, een tijd waarin er duidelijk nog behoefte was om boerderijen ook een verdedigende functie te geven. De

Ferme de l'Avouerie, die aan je rechterkant met de ronde hoektorens, is misschien wel de mooiste. Elders in Libois is nog een kasteel en een mooie 18de eeuwse Sint-Hubertuskapel.

Doyon
> Zonde eigenlijk dat de topogids van GR 575 ons niks vertelt over het schitterende ensemble van de Sint-Nikolaaskapel en de prachtige linde die de kapel flankeert. De kapel is wellicht gebouwd in de 11de eeuw, op een verhoging, en behoorde tot het nabijgelegen kasteeldomein. Ze vormde waarschijnlijk een geheel met een zgn 'hospice', waar passanten zoals pelgrims en reizenden handelaars onderdak en verzorging konden vinden. In deze context wordt de kapel ook wel eens vermeld als rustplaats, gelegen op een weg naar Santiago de Compostela maar die link met Compostela is er wellicht wat bij gesleurd.

> De eerste eeuwen was de kapel gewijd aan Johannes de Evangelist, vanaf de 17de eeuw werd het een publieke kapel met Sint-Nikolaas als patroonheilige, beschermer van reizigers. De kapel is helaas meestal gesloten. De vensteropeningen zijn toegevoegd in de 19de en 20ste eeuw, in een neoromaanse stijl. De huidige deuropening is in de 17de eeuw aangepast. Binnenin is in de 20ste eeuw helaas de bepleistering weg gekapt.

> Onder de mooie bomen die de kapel omringen valt zeker de enorm dikke Hollandse linde op. Dit is een kruising tussen een winter- en een zomerlinde. Het is in zijn subsoort de dikste van België! Onder de algemene groep van linden is hij niet de dikste van België, die komen we tijdens de 3de etappe over GR 575

tegen. Wel staat de linde van Doyon wellicht nog net in de top 10 van allerdikste bomen van België. Desondanks is hij niet opgenomen in het boek 'Merkwaardige bomen in België' van Yo de Beule en Paul Geerts (2005). Hij is echter wel te bekijken in de bekende gids 'Merkwaardige bomen van België' van Waters en Bossen (1978).

> Hoe oud is deze linde? Door de holle stam is het moeilijk te achterhalen. Sommige bronnen schatten hem op zeker 1000 jaar maar dat is waarschijnlijk schromelijk overdreven. Linden worden wellicht niet zo oud. Hij is dus niet geplant toen de kapel werd gebouwd. Meer aannemelijk is dat hij tussen 300 en 400 jaar oud is. Mogelijk geplant in de 17de eeuw dus.
> Gezien van aan de straatkant ziet hij er nog vrij gezond uit. Bekijk je hem echter van de andere kant dan valt de aftakeling zeker op. De linde van Doyon is duidelijk op zijn retour. In 1911 werd op 1,5 meter hoogte een stamdikte van 6,4 meter vast gesteld. De boom was toen blijkbaar in blakende gezondheid en had een regelmatig gevormde kruin.

> 'Merkwaardige bomen van België' van Waters en Bossen geeft in 1978 een dikte op van 8,1 meter, eveneens op 1,5 meter boven de grond gemeten. Rond die tijd was het met de linde wellicht al iets minder goed. Er zijn dan al kabels aangebracht om zware takken extra steun te geven. Hij reikt op dat moment tot 27 meter hoog.
> In 1983 wordt de linde zwaarder aangepakt. De verzwakkende boom wordt 'kort geknipt'. Wellicht om hem te beschermen tegen zijn eigen gewicht maar ook om de oude kapel te vrijwaren van vernieling als de linde zou omvallen. Zo wordt zijn hoogte gereduceerd naar 15 meter en zijn stamomtrek vermindert door

afgestorven hout tot 7,35 meter. De linde wordt een zorgenkind en na grondige wetenschappelijke studie wordt hij voorzien van een steunsysteem van kabels, waarbij ook een pyloon wordt geplaatst om een hoog steunpunt voor de kabels te hebben, aangezien de boom sterk was ingekort. Hoe men is te werk gegaan kan je zien op deze presentatie.
> Inmiddels ontwikkelt de linde weer een frisse kruin van jonge takken. Hoe lang hij het nog zal volhouden is de vraag. Misschien langer dan we denken. Tijdens de volgende etappe komen we langs nog zo'n oude knar die in een verder afsterfstadium is maar die desondanks ook nog leeft.

> Aan de andere zijde van de weg ligt het 18de eeuwse kasteel van Doyon, getopt met een uurwerk.

> Andennes is bereikbaar per trein via het station Andennes-Seilles, aan de noordzijde van de Maas en langs de lijn Luik - Namen. Sorée en Andenne zijn verbonden per TEC-bus nr 13 maar je moet wel zorgvuldig plannen, want de verbindingen zijn eerder schaars. Deze bus 13 rijdt ook door tot Ciney. De andere dorpen die we passeren hebben weinig aansluitingsmogelijkheden. Al na 2,2 km kan je overnachting vinden in de prachtige molengebouwen van Krevet. Ook in Libois (km 16,5) is er een Chambre d'hôte waar je voor een redelijke prijs kan overnachten. Verder zijn er buiten Andenne zo goed als geen horeca-gelegenheden onderweg.

> Ik moet wat steviger doorstappen om later op de dag nog de bus te halen in Sorée. Langs een asfaltweg het oude Haillot weer uit. Verderop de N698 kruisen en dan naar links. Eerst wat asfalt onder de voeten, verderop een steenslagweg en voorbij een boerderij wordt het een graspad. Rechts is de kerk van Filée al te zien, maar het duurt nog even vooraleer GR575 rechts afslaat naar dit dorp.

> Bij de voormalige boerderij rechts een graspad op dat versmalt en dan hol wordt, met dicht gebladerte. Het pad komt door een nat en wat overgroeid gedeelte. Duidelijk herkenbaar is dat hier ooit een betere oude weg moet hebben gelopen. Dit pad komt uit bij de kapel van Saint-Mort, opdoemend uit de mist.

>GR575 loopt langs de kapel in dezelfde richting verder over asfalt en bij het volgende kruispunt loopt het pad even rechts en verderop weer links net om niet weer verder over asfalt te lopen. Een grasweg dus, tussen jonge bomen, langs een bosje en zo lopen we het dorp Haillot binnen. Weer zo'n rustig Condrozdorpje, tenminste als er geen autorally plaats vindt. De Peugeot in dit filmpje doet anders wel op een minder rustige manier zijn intrede in Haillot!

>Voorbij de kapel nemen we een graspad dat door en langs bos loopt in zuidwestelijke richting. We verlaten 1 km na de kapel de bosrand om noordelijk koers te zetten naar Sorée. Ik moet me even haasten om in Sorée de bus te halen. De door vee wat kapot gelopen veldweg is dus nog even een hindernis naar het eindpunt. Langs een boerderij komen we zo Sorée binnen. De eerste 25 km van GR 575 zitten er op.

> Net voor de kerk van Filée links een graspad op dat verder overgaat in een dreef van populieren. In de lente wandel je hier wellicht door geel gekleurde velden van koolzaad. Links op een kleine kilometer zie je de historische Perronhoeve van Goesnes liggen. Ooit lag op de plek waar nu de 17de eeuwse hoeve staat de versterking van de heer van Goesnes. Lijfeigene Engoran, de man die de koe stal en werd opgeknoopt, wat aanleiding gaf tot de oorlog om een koe, werkte voor de heer van Goesnes in de 13de eeuw. We passereren er niet langs maat ze ligt wel langs de verbindingsroute tussen GR 575 en GR 576.

> Rechts van ons, wat verscholen, ligt achter een kasteelboerderij het schitterende kasteeldomein van Hodoumont. Een dreef leidt naar het kasteel. Het werd begin 17de eeuw gebouwd en eind 18de eeuw sterk aangepast. Behalve een Engelse tuin zijn er een reeks monumentale lindebomen te bewonderen.
> We komen aan de splitsing met een gemarkeerde GR-verbindingsroute die GR 575 (Naamse Condroz) linkt met GR 576 (Luikse Condroz). De grens met de provincie Luik ligt dan ook op slechts enkele kilometers. Dit is ook het meest oostelijke punt van onze 128 km lange wandeltocht.
> Aan de splitsing met de verbindingsroute naar rechts en dan een heel tijdje over een brede maar natte en grassige bosweg, het Bois de Rouchon door, een privébos. Onderweg ook veel oude grenspalen. Bij het einde van het bos gaan we bij een bareel links en over een asfaltweg dalen we licht naar het volgende dorpje, Libois. 2 mooie grote vierkantshoeves hier.

> In Filée nog enkele opvallende grote hoeves. We zijn hier ook middenin het gebied waar tussen 1272 en 1275 de oorlog om de koe uitbarstte. Vlakbij ligt immers ook het dorp Jallet, vanwaar de lijfeigene die de koe gestolen had afkomstig was. In de buurt ligt ook het dorp Goesnes, waartoe Jallet behoorde en waarvan de kasteelheer de oorlog verklaarde aan de baljuw van Ciney. De Ferme de la Grande Tour, waarlangs we passeren in Filée, heeft nog een verdedigingstoren (rond 2000 omgebouwd tot wooneenheid) waar recht werd gesproken in die tijd.

> In Libois naar rechts, langs een Sint-Rochuskapel en in een bocht van de weg rechtdoor over een lang graspad in de vallei van Ruisseau de Vyle, dat naar het volgende dorp leidt: Evelette. Wat zigzag door dit dorp, de N983 over en dan koers door het veld naar Eve en verder door langs alweer een indrukwekkende hoeve, de Ferme de Froidmont. Mogelijk is ze gebouwd boven een vroeger middeleeuws kasteel. Zo verlaten we de gemeente Ohey en komen op het grondgebied van Havelange en het dorp Flostoy.