> Dierenpark 'Le Monti' leidt een haast anoniem bestaan (er is zelfs geen website over). Er lopen dieren rond waarvan de meeste soorten typisch zijn voor de Ardennenfauna of voor het Ardennenklimaat, zoals everzwijnen. Daarnaast zijn er ook enkele uitheemse diersoorten te bekijken.

Grand-Halleux

> Grand-Halleux behoort tot de gemeente Vielsalm en is met zowat 1200 inwoners het grootste dorp van de gemeente na Vielsalm zelf. Het dorp is in twee gesneden door de N68 en de spoorlijn Luik – Luxemburg. Nogal wat karakteristieke oude gebouwen uit de 18de en 19de eeuw zijn opgetrokken in grijze steen hebben de tand des tijd overleefd. Wil je meer weten over de oorlogsmonumenten die je voorbij liep de vorige uren dan kan je het museum van de Slag om de Salm bezoeken.

Coticule

> Coticule is een geel-ivoorkleurachtig mineraal in leisteenlagen, samengesteld uit andere mineralen, waaronder spessartien. Dit laatste bevat fijne korreltjes die zeer hard zijn, wat dit mineraal uiterst geschikt maakt voor fijn slijpwerk. Het gesteente is zowat 480 miljoen jaren oud. De regio rond Vielsalm was de enige plaats ter wereld waar dit mineraal werd opgedolven voor slijpsteengebruik. Ter plaatse kreeg het de naam ‘coticule’ en er werd in de bloeiperiode van de ontginning wereldwijd geëxporteerd. Het was een echt kwaliteitsprodukt. De belangrijkste toepassing was hoogwaardige slijp- en wetsteen voor scheermesjes. Er waren talloze ambachtelijke mijnen in de streek, de geschiedenis rond de ontginning gaat terug tot minstens de 17de eeuw. Sinds de jaren ’60 werd coticule als slijpmiddel echter verdrongen door goedkopere synthetische produkten. Op zoek gaan naar oude mijnschachten waar coticule uit de ondergrond werd onttrokken zou een boeiende speurtocht kunnen opleveren. Vele van de oude mijnschachten en -putten zijn wel ontoegankelijk gemaakt of dicht gegooid, ze zijn ook meestal op privé-terrein gelegen. Maar eigenlijk is de nijverheid rond coticule niet helemaal uitgestorven. Sinds 1998 wordt in Petit-Sart (gemeente Lierneux) weer coticule ontgonnen door de bvba Ardennes. Als je wil kan je zelfs een blokje coticule online bestellen... De ontginning is bovengronds en ook de massa leisteen die vrijkomt wordt verkocht (als rustieke bouwsteen). Biezonder aan de leisteenontginning hier is dat het om de typische paarse leisteen van de streek gaat, Salmiaan. Indien je gefascineerd bent door dit merkwaardige mineraal, dan moet je absoluut een bezoekje brengen aan het museum van de slijpsteen in Salmchâteau.

> De christelijke geschiedenis van deze site gaat terug tot minstens de 9de eeuw en nog vroeger stond er wellicht een pre-romaanse tempel, behorende tot een villa. Dit is dus een stokoude plaats van verering waarrond een gehucht of dorpje groeide dat bekend stond als Saint-Martin. Dat dorp is geheel verdwenen, waar de kern precies lag is wat onduidelijk. Vermoedelijk verdween het al begin 17de eeuw als gevolg van oorlog en plundering in de streek. Mogelijk hergroepeerde de verjaagde dorpsbevolking van herders zich in het huidige Bovigny.

Rencheux

> Rencheux lijkt ontwikkeld te zijn rond de kazerne Ratz die in 1994 de deuren sloot. Zowat alle gebouwen zijn ondertussen door bedrijven in gebruik genomen. Nogal wat woningen in de buurt zijn in eenzelfde stijl gebouwd. Het dorp van zowat 500 inwoners is vrij levendig dankzij de aanwezigheid van enkele scholen.

Salmchâteau

> Dit dorp ontwikkelde zich aan de voet van de gelijknamige burcht. Vandaag is het gelegen op een kruispunt van wegen met behoorlijk wat verkeer. Ook de spoorlijn Luik – Gouvy kruist het dorp. Salmchâteau heeft naast nogal wat vakantiehuizen zo’n 620 permanente inwoners.

Vielsalm

> Dit 1700 inwoners tellende dorp is - behalve het administratieve centrum van de streek - ook het dienstencentrum van de weide omgeving. Er is een zwembad, bibliotheek, treinstation, winkels en een toeristische dienst.
> Er was eens een groepje jongeren dat (langs GR 571 ?) op zoek was naar bosbessen. Helaas was het bessenseizoen maar matig dat jaar en uren zoeken leverde niet veel plukbaars op. Met een lege mand dropen de jongeren weer af naar het dorp toen de avond viel. Daar aangekomen liepen ze een vrouw tegen het lijf die een volle mand blauwe bessen aan de arm. Het was Gustine Maca, bekend voor haar reputatie als heks. Benieuwd hoe Justine zo’n volle mand had bijeen geplukt lieten ze zich door haar leiden tot haar huisje. Gustine tracteerde de jongeren op een elixir van tcha-tcha, een drankje gemaakt uit behekste bessen. Het verliep de jongeren slecht, onderweg naar huis veranderden ze in macralles.
Ben je in de buurt van Vielsalm op 20 juli dan mag je zeker de heksensabbat van de macrallen niet missen. Met trompetgeschal van jachthoornblazers worden de heksen op 20 juli, de avond voor de grote bessenplukdag, naar de sabbat gelokt. De aansnellende heksen beroven de burgemeester van Vielsalm van zijn sleutels en nemen het dorp over.

Croix de Mission

> (Foto: Zie helemaal bovenaan deze pagina) Dit grote witgeverfde houten kruis is een typisch missiekruis. 'Missie' slaat hier wellicht niet op de herdenking van de uitzending van een lokale missionaris. Eerder omgekeerd. Het is hier vermoedelijk geplaatst naar aanleiding van een studiedagen, bezoek van een hoge geestelijke of een project rond meer betrokkenheid van de lokale inwoners met hun parochie rond het katholieke bewustzijn. Gewoonlijk zijn deze kruisen nogal groot van vorm, alsof ze het christelijke geloof op overtuigende moeten uitstralen. Ze werden in kerken geplaatst maar vaak ook op een geïsoleerde en dominerende plaats, zoals hier te Grand-Halleux. Het kruis van Septroux, dat we passeerden langs de eerste etappe, is vermoedelijk van origine ook zo'n missiekruis.

> Het zit zo: Nabij de oude kasteelruïnes hebben de graven van het Salmkasteel ooit hun schat verborgen onder een rots. Hij zit in een metalen kist die bewaakt wordt door een geit met gouden horens. Elke zaterdag rond middernacht huppelt de geit naar het kasteel. Kwestie dus van haar onderweg te onderscheppen. Voorwaarde is wel dat je ouder bent dan 50, geboren bent op een nacht tussen zaterdag op zondag en regelmatig te biechten gaat. Draag een takje van een jonge hazelaar met je. De geit zal je dan een plek aanwijzen waar je moet graven, dat moet wel in alle stilte gebeuren...
> Enkele arbeiders die in 1915 aan de aanleg van de spoorlijn Vielsalm – Sankt Vith werkten hadden alvast geluk. Ze ontdekten onder de muur van een oud kasteel twee aarden potten, gevuld met 7.399 munten uit 1580…
> De gouden geit is één van die mythologische figuren die in een pak oude Ardense legendes opduiken. We komen zowaar de zuster van de gouden geit nog tegen verder langs GR 571, lees verder op deze pagina...
> Nabij Salmchâteau bevond zich ook een Keltische oppidum van wel 6 hectaren groot.

> Een ander hoogtepunt in het macrallenleven vindt eind oktober plaats. Een hele dag feest in Vielsalm eindigt met een verlichte avondstoet van macralles door de straten van Vielsalm. Het is één van de kleurrijkste folkloristische optochten in de Ardennen, met deelname van ‘internationale heksen’ en heksenverenigingen. Het gebeuren trekt duizenden bezoekers en is zeker ook leuk voor kinderen.

Salmchâteau & de gouden geit

> De gouden geit is één van die mythische dieren die vaak terug keren in Ardense legendes. Als je nog niet van je goudkoorts af bent tijdens je zwerftocht over GR571 krijg je in Salmchâteau nog een kans om rijkdom te verwerven, je hoeft er zelfs geen goudpan voor mee te sleuren.

> De kerk van Mont St-Martin is eeuwenlang ook de dorpskerk van het nabijgelegen dorp Bovigny geweest. Ze was dubbel zo groot dan de kapel die je nu ziet. Toen in Bovigny zelf in de 18de eeuw de huidige kerk werd gebouwd is dat deels gebeurd met gerecupereerde bouwsteen van de vervallen kerk van Saint-Martin nadat deze in 1717 ontwijd werd. Een eeuw lang heeft de kapel nog in ruïne gelegen, tot de pastoor van Bovigny de opdracht gaf in 1850 om er de huidige kapel ‘Notre Dame des Malades’ (OLV van de Zieken) te bouwen. De kapel werd opgetrokken met de laatste nog aanwezige schist van de oude kerk. Een eenvoudig grondplan: Een rechthoekig gebouwtje met portaal.
> Binnenin is van de oude kerk niet veel te merken: Enkel de 12de eeuwse doopvond is bewaard gebleven. Naast het portaal is een oude grafsteen geplaatst waarop mysterieuze symbolen. Op het grasveld rond de kerk zijn nog duidelijke sporen terug te vinden van oude fundamenten van de kerk of bijgebouwtjes van voor 1850. Verder zie je er nog oude steenfragmenten zoals een stuk zuil dat mogelijk deel is van een Romeinse pilaar.

Mont St-Martin - Kapel ND des malades

> Het is zeker de moeite om tot op de heuvel te wandelen waarop de kapel “ND des Malades” ligt. Je volgt een soort kruisweg, aangelegd rond 1930. De verschillende staties zijn eigenlijk gerecupereerde oude grafkruisen van blauwe schiefer uit het oude kerkhof van Bovigny. Op de top van Mont-St-Martin arriveer je bij de kapel die dateert uit het midden van de 19de eeuw, niet zo geweldig oud dus. Duidelijk is echter dat er hier over de eeuwen heen andere kerkgebouwen hebben gestaan.

> Rond de kapel was het oude kerkhof van Saint-Martin gelegen, vandaar de grote open grasvlakte die je er nu ziet. Van dat kerkhof is enkel nog de kerkhofmuur overgebleven, wellicht een stuk ouder dan de huidige kapel, bewijs daarvan is de opbouw van de 180 meter lange muur met op elkaar gestapelde breukstenen zonder dat er mortel werd gebruikt.
De afgelegen site is helemaal gerestaureerd en mooi onderhouden. De heuvel van Saint-Martin geniet de status van beschermd monument sinds 1973.
> Een plek met zo’n lange en mysterieuze geschiedenis is uiteraard onderwerp van allerlei legendes. En jawel, ook hier komt er, net zoals te Salmchâteau (zie kadertekst hogerop) een Gouden Geit (of een Gouden Bok?) op de proppen: Tijdens de woelige jaren van de Franse Revolutie (eind 18de eeuw) zouden de inwoners van Bovigny de kerkklokken verborgen hebben in een modderpoel aan het beekje Eau St-Martin (eigenlijk de Glain of bovenloop van de Salm), tesamen met hun meest waardevolle persoonlijke bezittingen. Volgens de overlevering bewaakte een Gouden Geit die plek tegen dieven.

Amerikaanse aster

> Nabij de afslag voor de kapel van St-Martin staat rechts in een moerassig stuk land een bosje Amerikaanse (Nieuw-Nederlandse) aster, in bloei van augustus tot oktober. Het is een exoot. Langs GR 571 kom je hem wel meer tegen in de late zomer. Het zijn eigenlijk bosjes opgeschoten 'groenafval' uit tuinen. Ze kunnen snel uitbreiden maar evenzeer weer verdwijnen. In vergelijking met Japanse duizendknoop of reuzenbalsemien is hij niet echte een bedreiging voor inheemse soorten, hij geeft een leuke tint aan je wandeling in het najaar.

> Later is de pastoor van Bovigny eens op zoek gegaan naar de plaats waar de schatten verborgen lagen. Hij zondigde al meteen tegen het eerste gebod, dat iedere speurder verbiedt om ook maar iets te zeggen. Op een zaterdag om middernacht was de pastoor van Bovigny tesamen met 2 parochianen dus present op de bewuste plek om de schat boven te halen. Terwijl hij zijn 2 onderdanen gebood volledig te zwijgen stak hij zelf met luide stem een donderpreek van bezweringen af. Een orkaan brak los in de hemel, vergezeld van het geluid van rammelende kettingen en onaardse geluiden. Uit de donkerte werd de schim zichtbaar van een gehoornd dier dat nog het meest leek op een briesende stier. Ondertussen begon bij de niet aflatende bezweringen van de pastoor de modderpoel te borrelen. Uit de kolkende poel kwam een grote kist te voorschijn die langzaam naar de oever schoof. De 2 parochianen bogen al naar voren om hem te grijpen toen er plotseling een afgrijselijke kreet van victorie klonk. Een bliksem sloeg in en de mannen werden weggeslagen van de oever. Donderslagen verstomden het geprevel van de pastoor. Toen de orkaan ging liggen was de kist weer verdwenen en moesten de mannen, die door de bliksem waren getroffen, als zwaar afgeslagen sukkels weer naar huis afdruipen...

> De bewuste plaats ging verloren in de tijd en werd later nooit meer gelocaliseerd. Wel vonden wegarbeiders rond 1851 in de buurt onder een heuveltje een grote overwelfde kelder. Hierin werden echter enkel aarden potten en keukengerei gevonden.
> Van goud gesproken. We hadden het eerder in dit wandelverslag al over de goudader die ondermeer door de vallei van de Salm loopt. Geoloog Lepersonne ontdekte in de omgeving in 1933 in een kwartsader sporen van goud. Enkele padvinders die hier hun kamp hadden konden genoeg goudschilfers verzamelen om er voor hun leider een dasspeld uit te laten vervaardigen. In 1967 was er de onderzoeker Jean-Claude Gillet die een blok kwarts met 26 goudsplinters ontdekte. Dan zijn er nog de theorieën dat de Keltische versterkingen in de streek verband hielden met het beschermen van hun goudvoorraad tegen vreemde legers, zoals het Romeinse. De versterking van Salmchâteau (en ook Saint-Martin ?) zouden deel hebben uitgemaakt van deze ‘fortengordel’. Die theorie is niet onmogelijk daar er archeologische sporen zijn van goudwinning uit de Romeinse periode (en waarschijnlijk nog ouder) in de hele streek waar GR 571 door loopt. De Romeinen waren er op uit om het goud van de Keltische stammen in te pikken en naar Rome te verslepen.